19 C Бишкек
Friday 19th April 2024

 

КУЛАТУУ – ЖЕКЕМЕ-ЖЕКЕ ТАЙМАШУУНУН УЛУТТУК ТҮРҮ

 

Т.М.Турусбеков, А.К.Осмоналиев.

______________________________

 

Кулатуунун кыскача тарыхый очерки

 

Улуттук оюндарынын эң байыркысы болгон кулатуу күрөшү кылым карытып муундан-муунга улуттун улуулугун даңазалап, элин мекенди сүйүүгө, кара кылды как жарган калыстыкка ошондой эле элди ынтымакка чакырып, биримдик үчүн зор салым кошуп келген.

 

Кулатуу Чыгыштын жекеме-жеке таймашууларынын контакттуу багыттарына кирет, анын негизине үйрөтүүнүн контакттуу ыкмасы киргизилген. Кулатуунун сабактарында машыктыруучу менен окуучу анатомиялык куралдар менен денелерине, моюндарына жана баштарына тийгизип иштейт. Ага таймашта түртүп, ордунан жылдырып же болбосо кулатып жыгуучу абалга келтирген пайдаланылуучу адамдын дене бөлүктөрү кирет.

 

Кулатууда эки-экиден аткарылчу көнүгүүлөрдүн төрт калыбы иштелип чыккан. Атап айтсак, «Жекеме-жеке», «Жалгыз экиге каршы», «Жалгыз үчкө каршы» жана «Жалгыз төрткө каршы». Ар бир аталган көнүгүүлөрдүн калыбында көнүгүүлөрдүн төрт түрү пайдаланылат, алар — «Чабуул», «Коргонуу», «Каршы чабуул» жана «Каршы коргонуу». Иштелип чыккан калыптар жана түрлөр көнүгүүлөрдүн мазмундарына туура келет.

Кулатуу жекече коргонуу мектеби болуп саналат. Чабуулдун ыкмалары окуу таймашуусунун процессин түзүү максатында пайдаланылат. Кулатууда коргоо жана чабуул стратегиялары үйрөтүлөт. Коргоо стратегиясына коргонуу жана каршы чабуул ыкмалары, чабуул стратегиясына чабуул жана каршы коргонуу ыкмалары кирет.

Кулатууда спортчуларды даярдоонун түртүү жана сокку программалары бар. Сокку программасы сүйүүчүлөргө арналган спорттук программа болуп саналат. Сокку программасынын негизи болуп кулатуу боюнча мелдештердин сокку берүү эрежелери саналат. Кулатуу боюнча мелдештердин сокку уруу эрежелеринин түрлөрү болуп «Мушташ» жана «Эр таймаш» эсептелет жана аларга кыргызча кол менен салгылашуулар жана грек панкратиону окшош. «Мушташтын» «Эр таймаштан» айырмасы партерде турганда ургулоого тыюу салынганында. Түртүү программасынын негизи болуп кулатуу мелдештеринин түртүү эрежелери эсептелет. Кулатуу боюнча түртүү эрежелеринин түрлөрүнө «Канжар кол», «Найзакер», «Союлчу», «Куш», «Жаачы», «Жылаан» жана «Ажыдаар» стилдери кирет. Канжар кол, Найзакер, Союлчу, Куш, Жаачы жана Жылаан стилдерин үйрөнүүдөн жыйынтык катары келип чыгат.

 

Түртүүнү мелдештерде колдонуу идеясы Жон Ф.Гилбинин «Дүйнөдөгү жашыруун согуш өнөрлөрү» аттуу белгилүү китебинен алынган[1]. Кулатуунун көнүгүүлөрүнө япон мастери Гичин Фунакошинин[2] көнүгүүлөрү окшош[3]. Кулатуу спорттук театрды элестетет жана ал Чыгыштын байыркы согуш үлгүлөрүнө каратэдо боюнча спорттук аренага жол ачты.

1985-жылы биринчи жолу Кулатуу күрөшү боюнча жабык мелдеш өткөрүлгөн.

1990-жылы Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасынын Кулатуу боюнча федерациясы түзүлүп, анын президенттигине Турусбеков Темир Муканович, федерациянын жооптуу катчылыгына Садыбакасов Болот Кемелович, вице-президенттигине Осмоналиев Адамалы Кубанычбекович шайланышкан.

1990-жылы Дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик комитеттин «Республикада Кулатуу күрөшүн өнүктүрүү жөнүндө» буйругу жарык көргөн.

1991-жылдан тартып ар жылы Кулатуу боюнча райондук, шаардык жана областтык деңгээлдердеги мелдештер, ошондой эле республиканын чемпионаттары жана биринчиликтери өткөрүлүп келет.

1993-жылы кулатуу күрөшүнүн принциптери спорттун улуттук түрлөрүнүн жана чыгыштын жекеме-жеке таймашууларынын проблемалары боюнча «Манас» эпосунун 1000 жылдыгына арналган I эл аралык конференцияда баяндама жасалган[4].

1997-жылы Кулатуу бөлүмү Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясында ачылды.

                2000-жылдан тартып кулатуучулар Панкратион боюнча Евразиянын жана дүйнөнүн чемпионаттарына (Казак Республикасы, Астана) расмий түрдө катыша башташты. Бул мелдештерде өз салмак категориялары боюнча Кубат Букабаев (2000), Данияр Аргалиев (2001), Бектур Кыдырмаев (2002), Эмил Токтогонов (2004, 2005, 2006), Улан Шерматов (2005, 2006) чемпиондук наамдарга ээ болушту.

                2001-жылдан тартып кулатуунун «Мушташ» түрү боюнча, ал эми 2003-жылдан баштап «Эр таймаш» түрү боюнча күчтүү мелдештер өткөрүлө баштады.

                2003-жылы «Спорттун улуттук түрлөрү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын мыйзамы жарык көрүп, анда Кулатуу күрөшү кыргыз спортунун түрлөрүнө киргизилген.

                2004-жылы Корея Элдик Демократиялык Республиканын Пхеньян шаарында өткөрүлгөн I Эл аралык жоокердик өнөр оюндарында Федерациянын ардактуу мүчөсү Павел Федотов Кулатуунун көрсөтмө көнүгүүлөрүнүн топтомун жарыя көрсөттү.

       2005-жылы Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлигинин «Спорттун улуттук түрлөрү жөнүндө» буйругу чыгып, ушуга ылайык республиканын орто, жалпы билим берүүчү окуу жайларында окуучуларга Кулатуу боюнча сабак киргизилген.

2007-жылдын май жана декабрь айларында Кыргыз Мамлекеттик дене тарбия жана спорт боюнча комитет (ректору Ким В.Л.) «Канжар кол» түрү боюнча кулатуунун түртүү мелдештерин өткөргөн.

2007-жылдын аягында Канаданын Кулатуу боюнча Федерациясы түзүлүп, анын президенти болуп Майк Мартелл шайланды. Федерация ишинин башкы уставдык максаттары болуп Кулатууну кыргыз улуттук спорт түрүнө айлантуу, Кулатуу күрөшүн спорттун интернационалдык, олимпиадалык түрүнө жеткирүү.

1991-жылы кулатуу күрөшүнүн Талас облустук федерациясы ачылды, анын президенти Жыныбек Козубекович Орозалиев, 1992-жылы болсо «Жекеме жеке» профессионалдар лигасы (Сокулук) түзүлгөн, президенти – Таалайбек Тукешович Алишев; Сокулук райондук «Кулатуу» спорт клубу – жетекчиси Рашид Алымбаевич Ташкеев;

1993-жылы – Токмок шаардык федерациясы, президенти – Кылыбек Кызалакович Сагыналиев, Балыкчы шаардык федерациясы, президенти – Таалайбек Аскарбекович Сартбаев;

1997-жылы – Ысык-Көл областтык федерациясы, президенти – Рыспек Касымжанович Төрөгелдиев;

2008-жылы Кыргыз Республикасынын Түштүк аймагы боюнча кулатуу күрөшүнүн Федерациясы, президенти – Ишенбай Орозбекович Шабданов,

 2008-жылы Жалал-Абад областтык федерациясы түзүлгөн, президенти – Искендер Акимбаевич Анарбаев.

2012-жылы Кыргыз Республикасынын спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүү боюнча республикалык борбор түзүлүп Кулатуу боюнча Башкы машыктыруучу болуп Токтогонов Эмиль Нурдинович шайланган.

2014-жылы 11-мартта КМДТжСАнын конференц залында өткөн Кулатуунун жетекчилеринин жана машыктыруучуларынын чогулушунда, республикалык федерацияга Нурлан Мурадиловду федерациянын Президенти кылып шайланган жана ошол эле менен бирдикте Бүткүл Дүйнөлүк улуттук күрөш Кулатуу Эртаймаш ММАнын федерациясын ачуу жөнүндө чечим чыккан.

2014-жылы 3-октябрда Бүткүл Дүйнөлүк улуттук күрөш Кулатуу Эртаймаш ММАнын федерациясы ачылган, Президенти — Кыдырмышев Руслан Жаманакович, Вице-президентер: Токтогонов Эмиль Нурдинович жана Мамбеталиев Рафик Соорбекович шайланган. Бүткүл Дүйнөлүк улуттук күрөш Кулатуу Эртаймаш ММАнын федерациясынын кыскача аты “WEF” деп койулуп Дүйнөлүк профессионалдык федерацияларга жана спорттук клубдардын каттосунан өткөн. Каттодон өткөн Дүйнөлүк федерациялар;

-Түндүк  Америкалык грэпплинг Федерациясы АКШ.

-М-1 ММА федерациясы Россия.

KF-1 Сеул Корея.

-Всемирный Союз боевых искусств, Корея.

-Союз боевых искусств СНГ.

-АКШнын Маями шаарынын ONEFC спорттук клубу.

-Дүйнөлүк Жекпе-Жек улуттук федерациясы, Казахстан.

-Дүйнөлүк Валетудо ММА федерациясы, Лима.шаары, Перу.

-Майк Мартелл профессионалдык спорт клубу, Канада. Жана башкалар.

 

Кулатуу күрөшүнүн республикадагы өнүгүүсүнө чоң салым кошкондор жана кошуп жаткандар Бикиев Шаатемир, Осмоналиев Адамалы, Алишев Таалайбек, Жунусалиев Каныбек Айыпович,  Сагыналиев Калыбек, Майназаров Молдокадыр, Арпачиев Канатбек, Ташкеев Рашид, Тойгомбаев Зарылбек, Майназаров Молдокадыр, Токоров Талас, Эсенкулов Ашимжан, Дуйшеев Абдыразак, Төрөгелдиев Рыспек, Орозалиев Жаныбек, Анашев Бектур, Ибраев Раимбек, Найсаев Токтобек, Баратов Малик, Павел Федотов, Эмиль Токтогонов, Руслан Кыдырмышев, Рафик Мамбеталиев, Елена Шевченко жана башкалар.

Кулатуунун автору Турусбеков Темир өзүнүн фехтование боюнча мугалимдери – А.А.Дизендорфго (канжар, шпага), Л.В.Павловго (шпага); каратэдо боюнча (Шотокан) – Леонид Кравченкого (Москва), Сэнъэ боюнча Виталий Пакка (Москва); гунфу боюнча Э.Д.Исмаиловго, тайчичуан боюнча – Владимир Марусичке; нунчак боюнча – Владимир Саутовго терең ыраазычылык билдирет.

 

 

 

Кулатуунун эрежелери

 

Кулатуу Чыгыш жекеме-жеке таймаштар түрүнө кирет. Кулатууну үйрөтүүнүн программасы эки багытты камтыйт – түртүү жана эртаймаш. Түртүү программасы –,сүйүүчүлөрдүн программасы, сокку программасы профессионалдык спорт болуп эсептелет. “Эр таймаш” түрү боюнча профессионалдардын Кулатуунун согуу мелдештеринин элегинен өтүшү милдеттүү деп эсептелет. Кулатуу таймашынын ыкмалары: аянтчада жылып жүрүүгө; чабуулчу, коргонуучу, каршы чабуул жана каршы коргонуу ыкмаларына бөлүнөт. Таймаш аянтында жылып жүрүү мүнөзү боюнча чабуулдук жана коргонуучулук багыттарда болот. Чабуулдап жылууларга каршылашына карай жылуу мүнөздүү. Чабуулчу жоокер, адатта, аянттын борборун ээлеп жүрөт. Коргонуучу жоокер аянтчанын чет жакаларында турат. Коргонуучу жоокер эреже боюнча чегинет. Чегинүү атаандашынын чабуул сызыгынан артка жана капталга жылуу менен ишке ашырылат. Аянт боюнча орун алмаштыруу кадам, секирүү, жүгүрүү аркылуу мүмкүн. Чабуулдук орун которуу чабуулдук ыкмадагы качыруулар менен аяктайт. Коргонуучу орун которуулар коргонуу ыкмаларындагы чегинүү менен аяктайт.

             

         Кулатуу күрөшүнүн федерациясын 2000-жылы Жекеме-жеке таймаштардын эл аралык фестивалына (Астана, Казакстан Республикасы) катышууга чакырышкан. Россиянын, Өзбекстандын, Казакстандын жана Кыргызстандын күрөш мектептеринин өкүлдөрү панкратион мелдешинин эрежелери боюнча күч сынашат. Кулатуучуларды согуу мелдештерине даярдоо максатында Кулатуу мелдештеринин Эрежелери – “Мушташ” түрү (2001-ж.) жана “Эр таймаш” (2003-ж.) түрү иштелип чыккан, алардын үлгүлөрү болуп, албетте, Кармашуу эрежелери жана Панкратион эрежелери эсептелет.

 

               Кулатууну согуу таймаштарынын эрежелери

         Кулатууну согуу таймаштарынын эрежелери Кулатуунун сокку программаларынын өзөгү болуп эсептелет. Кулатуунун сокку программасы — сүйүүчүлөрдүн, спорттук программа. Кулатуунун согуу таймаштарынын эрежелери менен “Канжар кол”, “Жаачы” жоокер образдарын, “Алпкаракуштун” (тумшугу, таман манжалары), “Жылаандын” (кол манжалардын учтары менен чабуул) кээ бир куралдарын, моюнга, тамакка, колтукка, чатка чабуулдарды пайдаланууга тыюу салынат. Муштум, алакан, баш, тизе, таман менен чабуулдарга уруксат берилген.

          

                    Спортчулардын “Мушташ” жекеме жекеде абалдары

иштелип чыккан, алар “кол менен салгылашуу” жана “панкратионго” окшош. “Мушташтын” “Эр таймаштан” айырмасы партерде сокку жүргүзүүгө болбойт.

 

         “Мушташ” эрежелери. Кулатуу эркин таймаштарды 1990-жылдан тартып 2001-жылга чейин өнүктүрүү Кулатуу мелдештеринин – “Мушташ” түрүнүн Эрежелерин иштеп чыгууга алып келди.

 

         Уруксат берилет:

·      алакан, чыканак, таман менен чабуул, каршы чабуул;

·      тамак, чат, колтуктан башка, адам денесинин бардык бети боюнча соккулар;

·      эки колдоп мойнун кармап басуулар;

·      шеригин коопсуз ыргытуулар;

·      жыгуу;

·      чалуулар;

·      рычаг, кыпчуу, ороо менен оорутуучу ыкмалар;

·      кол, буттар менен муунтуучу ыкмалар.

 

   Тыюу салынат:

·      манжалар менен чабуул;

·      атаандаштын тамагын манжалар менен кысып оорутуучу ыкма, кармап басуу;

·      тамак, чат, колтукка чабуул;

·      партердеги соккулар;

·      баш менен чабуул;

·      колдун, буттун манжаларын кармап басуу;

·      тиштөө;

·      чымчуу;

·      тытуу;

·      рефери менен айтышуу, талашып-тартышуу.

 

        

“Эр таймаш” эрежелери.

“Эр таймаштын” Эрежелери 2003-жылы Панкратион Эрежелери (Эрежесиз согуш) боюнча жүргүзүлгөн жекеме-жеке таймаштардын эл аралык мелдештерине жоокерлерди даярдоо максатында иштелип чыккан. Белгилүү Эрежелерден айырмасы – “Эр таймаштын” Эрежелери таймаштарды сегиз бурчтук рингде өткөрүүгө уруксат берет. Кулатуу сокку берүү таймаштарынын Эрежелери менен “Эр таймаш” сокку берүү абалында төмөндөгү куралдарды пайдаланууга уруксат берет:

·      муштум, тизе, таман, кыр сөөк;

·      партердеги кол менен соккулар;

·      жаткан жоокерге соккулар;

·      коопсуз ыргытуулар;

·      чалуулар;

·      оодаруулар;

·      жыгуу;

·      түртүүлөр;

·      жатып жана турушта колдор, буттар менен муунтуучу ыкмалар;

·      жатып жана турушта оорутуучу ыкмалар, атаандаштын тамагын манжалары менен кысуудан башкасы.

·      күрөш ыкмалары.

 

Тыюу салынат:

·      эки колдоп мойнун кармап ыргытуу;

·      жаткан жоокердин желкесине соккулар;

·      чатка, тамакка, колтукка чабуул;

·      атаандаш тамагын манжалар менен кармап басуу;

·      манжалар менен чабуул;

·      тиштөө;

·      тытуу;

·      чымчуу;

·      Жерге жыгылганда бут, тизе, чыканак баш соккуларын колдонууга уруксаат берилбейт.

·      Манжаларды, чачтан, кулактан жана тамактан кармоого болбойт.

·      Башы менен жерге көтөрүп чабууга болбойт.

·      Тиштегенге, тытканга жана рингде сүйлөгөнгө болбойт

 

Уруш токтотулат;

·      — Нокаут болгондо.

·      — Жерге жатып алып коргоно албай калганда (глухая защита).

·      — Докдурлардын чечими менен.

·      — Эрежелерди жана форманы бузганда,

·      — Мушкер кыйкырып же жер таптаптаса жана секунданттардын токтотуусу менен.

 

Сүрөттөрдө Эртаймаштын мушкерлеринин чабуулдагы абалдары;

кулатуу